Van de bosbranden in Frankrijk en Spanje is me deze zomer vooral één zin bijgebleven, eentje die er bijna terloops tussen stond: er is dit jaar in Europa meer bos verbrand dan het gemiddelde van de afgelopen twintig jaar. Ruim 155.000 hectare, en het seizoen is nog niet eens voorbij.
In de Gironde, het gebied rond Bordeaux, werden zo’n 13.000 bedrijven ontruimd. Een Franse minister noemde het een economische bom. Dertienduizend ondernemers dus, die ooit hebben nagedacht over de plek waar ze hun zaak neerzetten, en die daar destijds een verstandig antwoord op gaven. Of gewoon ergens begonnen zijn en het risico accepteerde.
Dat is het stukje dat me niet loslaat. Bijna niemand daar heeft een domme inschatting gemaakt. Bosbrand is in die streek al generaties een bekend risico, er wordt al decennia op geanticipeerd, en niemand die er woont of werkt zal zeggen dat hij er niet van wist. Het risico was bekend, benoemd en afgewogen. En toch stonden er dit jaar dertienduizend bedrijven in de weg.
Er is dus iets subtielers gebeurd dan een fout. De inschatting was goed. Alleen is de kans waar die inschatting op rustte langzaam verschoven, door de jaren heen, zonder dat er ooit een moment was waarop iemand kon zeggen: kijk, nú is het anders. Zomers werden droger, het seizoen langer. Elk jaar op zich viel binnen de marge. Bij elkaar opgeteld niet.
In risicomanagement schat je twee dingen in: hoe groot is de kans dat iets gebeurt, en hoe vervelend is het als het gebeurt. Uit die twee rolt een score, en op basis daarvan besluit je of je er iets aan gaat doen. Wat we er alleen zelden bij opschrijven, is dat zo’n score een momentopname is. Hij zegt: gegeven wat we vandaag weten, is dit de kans. Hij zegt niet dat het volgend jaar nog steeds zo is.
En nu concreet voor jou. Want een bosbrand krijg je in Nederland niet. Het mechanisme zelf zul je alleen wel herkennen.
Neem de zin die ik in het MKB het vaakst hoor: “wij zijn veel te klein om interessant te zijn.” Dat was jaren lang een prima inschatting. Een gerichte aanval kostte een crimineel tijd en moeite, dus richtte hij zich op wie het meeste opleverde. Als kleiner bedrijf zat je daar gewoon buiten. Die redenering klopte. Ik schreef vorige week nog over hoe die rekensom aan het kantelen is, nu een taalmodel (de techniek achter ChatGPT) een gepersonaliseerde aanval net zo goedkoop maakt als een generieke. De inschatting is niet opeens verkeerd genomen. Hij is verlopen.
Zulke verlopen inschattingen zitten in elk bedrijf. Die ene server die oud is maar het altijd doet. De leverancier waarvan je drie jaar geleden vaststelde dat hij het goed geregeld had. De afspraak dat alleen de boekhouder bij dat systeem kan, uit de tijd dat het team half zo groot was. Stuk voor stuk verdedigbare oordelen op het moment dat ze werden geveld.
Nu is de reflex om te zeggen: dan moet je er vaker naar kijken. Ik heb dat zelf ook geschreven, in vier vragen, vier keer per jaar: vier vragen op je MT-agenda, elk kwartaal. Daar geloof ik nog steeds in, maar voor dit soort verschuiving is het niet genoeg. Als dezelfde mensen elk kwartaal dezelfde vraag beantwoorden met hetzelfde beeld voor ogen, rolt er hetzelfde antwoord uit. Zo’n overleg bevestigt je inschatting eerder dan dat het hem toetst.
Even terug naar dat twintigjarig gemiddelde. Dat cijfer bestaat alleen omdat iemand over veel seizoenen en veel gebieden heen heeft geteld. Geen enkele grondeigenaar in de Gironde had het zelf kunnen maken, hoe goed hij zijn eigen stuk bos ook kende. Een referentiepunt komt per definitie ergens vandaan waar jij zelf niet staat.
Dus de vraag die ik zou stellen aan mijn MT gaat niet over frequentie. Hij gaat over herkomst: waar komt bij ons de informatie vandaan die ons oordeel zou kunnen omgooien? En als die er is, bereikt die ons dan ook echt, of blijft hij hangen in een mailbox van de IT-er?
Wil je er meteen iets mee, dan zou ik het eens omdraaien. We zijn gewend te zoeken naar wat we niet weten. Pak in plaats daarvan de drie dingen waarvan je juist zéker weet dat ze goed zitten. En stel bij elk twee vragen: wanneer heb ik dit voor het laatst beoordeeld, en wat wist ik toen wat er inmiddels anders is? Als je op die tweede vraag het antwoord schuldig blijft, weet je niet dat het nog klopt. Je weet alleen dat het ooit klopte.
Ik ben wel benieuwd of jij zo’n verlopen inschatting kunt aanwijzen in je eigen bedrijf. Kom je er eentje tegen, laat het me weten. Ik verzamel ze inmiddels een beetje :-)